Kijk goed naar de kosten van beleggingsfondsen

Interview Jan Maarten Slagter (VEB)

Als directeur van de Vereniging van Effectenbezitters heeft Jan Maarten Slagter een vaste column in Dagblad De Telegraaf. Op 27 juli schreef hij in die krant dat als het gaat om beleggersbescherming, bepalend voor de mogelijkheid om in Nederland kapitaal aan te trekken, ons land onderaan de lijstjes bungelt. Ergens op het niveau van Tonga.

Voor beleggers geen opwekkende stelling, maar volgens Slagter is dit helaas de waarheid. "Ik baseerde die opmerking op de ranglijst die de OESO ieder jaar maakt van de mate van juridische bescherming van minderheidsaandeelhouders. Nederland staat traditioneel tussen andere landen die het niet best doen op het gebied van corporate governance. Je komt dan inderdaad terecht tussen landen als Tonga en Wit-Rusland. In ons land zijn onvoldoende mogelijkheden om bestuurders aan te spreken op hun handelen. In het algemeen is de mogelijkheid van een particuliere belegger om een beursfonds ter verantwoording te roepen zeer beperkt. Daar lopen we keer op keer op allerlei manieren tegenaan."

Toch hebben we ons best gedaan om dat te verbeteren. In 2004 trad de Code Tabaksblat in werking die ondernemingen verplichtte tot meer transparantie en die bovendien garanties wilde bieden voor meer zeggenschap en bescherming van aandeelhouders.

"Nederland is een echt managersland geworden. Besturen van ondernemingen hebben grote invloed. Werkgeversorganisatie VNO NCW is een bestuurderslobby die traditioneel veel aandacht krijgt in Den Haag. Met de Code Tabaksblat is dat maar een heel klein beetje veranderd. Je ziet dat het klimaat de afgelopen jaren weer is omgeslagen ten gunste van de ondernemingsbesturen. Keer op keer moeten we uitleggen waarom het belangrijk is dat aandeelhouders worden gehoord en kunnen stemmen. We leven niet op een eiland. Tachtig procent van onze aandelen is in buitenlandse handen. Voor buitenlandse partijen - en natuurlijk ook voor Nederlandse beleggers - is een herkenbare en solide corporate governance essentieel. Bovendien is het voor de bedrijven zelf van belang dat er goede checks and balances zijn. Goede vragen tijdens de aandeelhoudersvergadering houden het bestuur en de commissarissen scherp. Met zorg kijk ik naar nieuwe wetsvoorstellen. Het agenderingsrecht van aandeelhouders wordt beperkt, het enquêterecht wordt beperkt, dat zijn concrete aanwijzingen dat politieke spelers de aandeelhouders een stapje terug willen laten doen."

Heeft deze ontwikkeling te maken met de rol van activistische aandeelhouders?
"Ja, en dan vooral met wat zich rond de overname van ABN AMRO heeft afgespeeld. Maar wat er is gebeurd mag je niet op het conto schrijven van de aandeelhouders. Uit het boek "De Prooi" van Jeroen Smit blijkt zonneklaar dat het een kwestie was van mismanagement. De raad van commissarissen heeft zitten slapen. ABN AMRO had in 2006 de keuze gemaakt om zich te laten overnemen. Daarover waren gesprekken met ING. Dat proces kwam onder druk door een brief van een hedgefonds, een grote aandeelhouder. Maar die brief heeft aan de loop van de geschiedenis niets veranderd. ABN AMRO zou dat jaar zijn overgenomen, linksom, of rechtsom. Er zijn verkeerde conclusies getrokken uit die brief, maar ook uit andere activiteiten van activistische aandeelhouders. Een activist heeft geen voet om op te staan als niet een meerderheid van de rest van de aandeelhouders meegaat. ABN AMRO had geen vrienden meer onder institutionele beleggers. Dan kan een activistische aandeelhouder als katalysator werken, als hij zijn stem laat horen. Interessant is dit: Op het moment dat ABN AMRO die brief kreeg, stuurde een vergelijkbaar hedgefonds - ook uit Londen - eenzelfde brief naar de grote Britse bank HSBC. Die brief is daar in de prullenbak gegooid. Ze hebben er nooit meer iets van gehoord. Ik vind dat de verkeerde lessen zijn getrokken uit die periode. Dat gaat ten koste van de hele Nederlandse beurs. Aandeelhouders minder te vertellen geven kost je uiteindelijk waardering."

Maar voorlopig blijven we qua beleggingsbescherming op het niveau van Tonga. Wat kun je doen om jezelf te beschermen?
"Informeer je goed. Dat is een waarheid als een koe, maar helaas moeten we het blijven herhalen. Ga na met welke partij je te maken hebt, wat zijn de risico's, wat zijn de kosten. Wees behoedzaam want je kunt makkelijk op het verkeerde been worden gezet. Beleggingsproducten met een heel mooie naam, die op geen stukken na wordt waargemaakt. Een product kan bijvoorbeeld defensief en behoudend overkomen, maar als je het ontleedt blijk je met zo'n product het volle risico op de aandelenmarkt te lopen. Ontleed een product, kijk welke elementen erin zitten. Let ook op kosten. Bij beleggingsfondsen zijn die vaak veel hoger dan mensen zich realiseren. Bezint eer ge begint is een goed uitgangspunt."

De ingewikkeldheid van producten maakt het er voor beleggers niet makkelijker op.
"De kennis van de Nederlandse belegger heeft geen gelijke tred gehouden met de ontwikkeling van beleggingsproducten. Tien, vijftien jaar geleden had je aandelen, obligaties, beleggingsfondsen en derivaten. Die overzichtelijke wereld is op zijn kop gezet met bepaalde beleggingsverzekeringen en structured products. Er zijn meer mogelijkheden gekomen, maar ook veel meer ingenieus verpakte risico's en kosten. Je moet je bij structured products altijd afvragen: is het iets voor mij qua risico‑rendementsverhouding? En als je vindt dat het bij je past, ga dan eens na of je zo'n product niet veel goedkoper zelf kunt construeren, bijvoorbeeld met opties en de onderliggende aandelen. Structured products kun je altijd zelf nabouwen. Vaak is dat niet eens zo ingewikkeld."

Beleggingsfondsen
"De banken zijn aangesproken omdat ze zich niet houden aan het goed verdelen van de asset allocatie. Daardoor zijn ze huiverig om voor klanten met een vermogen onder 500.000 euro een portefeuille in te richten met aandelen. Vermogensbeheerders en vooral banken zie je nu mensen dirigeren naar beleggingsfondsen. Dat is een aandachtspunt. Tegenwoordig moeten beleggingsfondsen de Total Expense Ratio, ofwel de doorlopende kosten publiceren. Het berekenen van de TER gebeurt pas aan het eind van het boekjaar. Zo deze kostenratio achteraf al een indicatie geeft, zit een aantal belangrijke kosten er niet in. In de TER vind je bijvoorbeeld niet terug de transactiekosten in het fonds, de interestkosten, het bewaarloon, aankoopkosten en provisie over het dividend. Dat zijn allemaal extra kosten."

Dan kun je beter Exchange Traded Funds nemen. Die volgen gewoon een index en dan ben je alvast verlost van beheerskosten.
"Ja, maar ETF's zie je niet in de voorstellen die banken doen aan beleggers. Wij zien voorstellen die de banken doen aan mensen met een portefeuille onder vijf ton. Daar komt geen ETF in voor. Het is moeilijk om bij Nederlandse banken ETF's te kopen. Daar moet je echt je best voor doen."

Hoe bevordert de VEB beleggersbescherming?
"De VEB probeert zijn leden zo goed mogelijk te informeren over de kwesties waarover we het net hadden. Dit jaar hebben we in april de Financiële Canon gepubliceerd, als startschot voor een bredere campagne. In die canon leggen we de sleutelbegrippen uit, die je als Nederlandse financiële consument zou moeten weten. De canon krijgt nog meer body in een boek dat we binnenkort publiceren. We zitten in een proces van bewustmaken. Wees je bewust van risico's, van rendement en van risicospreiding. In ons blad "Effect" en op onze website http://www.veb.net/ besteden we aandacht aan specifieke producten en aan aanbieders. Op de website hebben we onze rating van beleggingsfondsen. Daarbij zeggen we keer op keer: kijk niet alleen naar het verleden, want iedereen weet: in het verleden behaalde resultaten geven geen garantie voor de toekomst. Maar er is iets dat je wel kunt weten voor de toekomst en dat zijn de kosten die je betaalt. In onze rating, waarover we ook schrijven in ons blad "Effect" is een zware weging voor kosten opgenomen. Niet alleen voor de TER, maar ook voor de omloopsnelheid in het fonds. Hoe hoger de omloopsnelheid, hoe hoger ook de kosten. Het risico dat je loopt met een bepaald fonds hebben we meegenomen in de weging van de volatiliteit."

Beleggersservice
"Los van onze publicaties die iedereen kan raadplegen, is er onze afdeling Beleggersservice voor individuele vragen. Die kun je als lid altijd bellen of mailen als je meer wilt weten over een beleggingsproduct. Leden kunnen ons vragen wat wij vinden van dat product. We geven geen rechttoe-rechtaan beleggingsadvies, we geven geen koop- of verkoopaanbeveling, maar we zeggen wel waar je op moet letten en welke vragen je aan de aanbieder moet stellen. Op allerlei niveaus, collectief en individueel proberen we beleggers bij te staan."

Verliezen beleggers hun zelfvertrouwen doordat er steeds vaker producten in het nieuws komen die zacht gezegd een wat schimmig karakter hebben?
"Moeilijk te zeggen. Mensen die bij ons komen, zijn toch al wel de vragenstellers. Die zijn niet zo huiverig. Leden van de VEB doen eigenlijk al meer om zich op de hoogte te stellen dan de gemiddelde belegger. Ze zijn lid van de VEB en ze bellen de beleggersservice. Dat doen nog veel te weinig mensen. Degenen die ons bellen geef ik een pluim. Die weten de weg naar informatie te vinden. Op anderhalf miljoen beleggers zijn er ruim 48.000 lid van de VEB. Dat is niet veel. Bij de VEB is dan ook nog ruimte voor groei."

Lezingen
"Daarnaast organiseren we lezingen, onder meer in samenwerking met de afdeling Retail Relations van Euronext. Dat laatste gaat dan vooral over optiebeleggen. In dit verband is het goed op te merken dat we ons weliswaar historisch vooral met de aandelenmarkt bezighielden, maar dat we al jarenlang een veel breder terrein bestrijken. Zeker op het gebied van derivaten geven we onze leden al heel lang voorlichting. De laatste loot aan onze stam is het kritisch beoordelen en volgen van beleggingsfondsen. In 2009 zijn we gefuseerd met de Nederlandse Centrale Vereniging van Beleggingsstudieclubs, de NCVB. Het leuke van die vereniging is dat deze vooral is gericht op zelfeducatie. Mensen die samen in een studieclub het beleggen ontdekken. Dat proberen we zo goed mogelijk te faciliteren."

De laatste tijd is er veel te doen over alternatieve handelsplatformen. Grote zorg bestaat over het tegenpartijrisico. Bij transacties via de beurs bestaat de zekerheid dat wordt betaald en dat wordt geleverd. Bij de platformen is dat nog maar de vraag. Opnieuw dreigt een stuk beleggersbescherming te verdwijnen. Deelt de VEB deze zorg?
"Transacties gaan altijd via een broker. Die heeft onder de Europese beleggingsrichtlijn MiFID de verplichting om de beste executie te regelen. De belegger ziet niet of het via de beurs of via een ander handelsplatform gaat. Bij Interactive Brokers kun je kiezen voor smart routing of voor een transactie via de beurs. Koop je een aandeel via de beurs dan is dat iets duurder dan wanneer je het via een ander platform koopt, maar dan is inderdaad het tegenpartijrisico afgedekt. De VEB richt zich primair op de brokers. Op de keuzemogelijkheden die je daar hebt en de kosten die ze in rekening brengen. In achterliggende executie hebben we ons nog niet zo in verdiept, maar het is goed mogelijk dat we daar in de toekomst ook naar moeten kijken."

Versnippering liquiditeit
"Bij die verschillende handelsplatforms baart het ons vooral zorgen dat de liquiditeit van de markt enorm versnippert. Voor een individuele belegger zal dit nooit reden zijn om niet naar een alternatief platform te gaan, maar door versnippering van liquiditeit kan objectieve prijsvorming in het geding komen. Het gevaar is ook dat gepubliceerde omzetten - bijvoorbeeld in het Financieele Dagblad - niet meer relevant zijn. Die omzetten hebben alleen betrekking op de handel via Euronext. Het zou goed zijn als alternatieve platforms dezelfde transparantieverplichting krijgen opgelegd als NYSE Euronext."

Hoe beoordeelt u de situatie op de huidige markt?
"De bandbreedte is vrij smal. Eigenlijk is dat raar als je ziet hoe enorm veel er gebeurt in de wereldeconomie. De rente kan niet verder omlaag en daarom hapert de beurs nu. Bestuursvoorzitters zoals van Cisco - een der grootste bedrijven van de wereld dat een ontzettend goed half jaar heeft gedraaid - stellen zich aarzelend op ten opzichte van het derde kwartaal. In juli zagen ze een lichte hapering en daar reageert de beurs onmiddellijk op. Verder zijn er de bekende verhalen over de double dip in de Verenigde Staten. Er is gewoon een hoop onzekerheid. Blijkbaar vertaalt zich dat in een soort stilzitten en niet bewegen. Maar er kan altijd een katalysator uit onverwachte hoek komen. Komen kapitaalmarkten op eigen kracht in beweging, dan wordt de rest meegetrokken. Dan krijg je meer investeringsdrang en gaan particulieren meer besteden. Een positief signaal is dat de werkloosheid het afgelopen kwartaal licht is gedaald, nadat zij vijf kwartalen was opgelopen."

Welk thema levert deze situatie op voor de Dag van de Belegger?
"Onze Dag van de Belegger voorziet in een enorme behoefte en hierbij nodig ik iedereen van harte uit om te komen. Als thema denk ik aan: ‘Zekerheid in onzekere tijden'. Maar ja, die dag is pas eind november. Het is altijd heel link om zover van tevoren een thema te bedenken. Vorig jaar bedachten we als centraal thema ‘De weg naar beursherstel'. Toen de Dag van de Belegger aanbrak was de beurs als 50% gestegen. Daaruit blijkt hoe moeilijk het is vooruit te kijken, ook voor de VEB."